Culturele Hoofdstad van Europa is een groots evenement, in omvang te vergelijken met de World Expo. Elk jaar mogen twee Europese landen, een oude en een nieuwe lidstaat, een Culturele Hoofdstad leveren. In 2011 zijn dit Turku (Finland) en Tallinn (Estland). Soms komt daar een stad bij van buiten de Europese Unie, zoals  Istanbul in 2010.
 

Per land kunnen meerdere steden zich kandidaat stellen. Een jury kiest de kandidaat met het beste programma. Uiteindelijk stelt het Europees Parlement vast welke twee steden de titel Culturele Hoofdstad van Europa, European Capital of Culture (ECOC) zullen dragen. Doel van de benoeming is het om “de rijkdom, de verscheidenheid en de gemeenschappelijke kenmerken van de Europese culturen tot hun recht te laten komen en ertoe bij te dragen dat de burgers van de Europese Unie elkaar beter leren kennen”. De gekozen steden organiseren in hun Culturele Hoofdstad-jaar talrijke bijzondere culturele activiteiten, zowel voor de eigen inwoners, als voor bezoekers van buiten de stad, uit Nederland en uit Europa. In 2018 zijn Nederland en Malta aan de beurt. Welke Nederlandse stad de titel zal krijgen wordt in 2013 bekend.
Het is de bedoeling dat de stad er zelf beter van wordt en dat het op de lange termijn effect heeft.  

(www.ec.europa.eu)

Op 13 mei 1985 werd, op initiatief van de toenmalige Griekse minister van Cultuur Melina Mercouri, het idee van de Culturele Hoofdstad van Europa gelanceerd door de Europese Raad van Cultuurministers. Mercouri was ervan overtuigd dat het mogelijk is om met kunst en cultuur de bewoners van landen van Europa dichter bij elkaar brengen. Athene werd in 1985 de eerste European City of Culture, gevolgd door Florence (1986), Amsterdam (1987) en vele andere steden.
Na 1999 veranderde de titel van European City of Culture in European Capital of Culture. In Nederland hebben we steeds gesproken over Culturele Hoofdstad van Europa.
Tot nu toe zijn er bijna 40 culturele hoofdsteden geweest.

Het programma Culturele Hoofdstad van Europa is bedoeld om kennis te maken met de rijkdom van de Europese cultuur, om er toe dragen dat de bewoners van Europa elkaar beter leren kennen, en ze  ervan bewust te maken dat ze tot eenzelfde Europese gemeenschap behoren.

De Europese Unie wil het rijke erfgoed van Europa bevorderen

Europa is trots op haar culturele verscheidenheid. Taal, literatuur, theater, beeldende kunst, architectuur, kunstnijverheid, film, radio en tv mogen dan gebonden zijn aan een specifiek land of een specifieke regio, zij maken toch deel uit van een gemeenschappelijk cultureel erfgoed. De EU wil de diversiteit in stand houden en stimuleren, en helpen om alle culturele uitingen voor iedereen toegankelijk te maken.

Culturele hoofdsteden

Het programma "Culturele Hoofdsteden" moet de grote diversiteit in de Europese cultuur onder de aandacht brengen, zonder te vergeten dat veel cultuuruitingen een gemeenschappelijke bron hebben.

Jaarlijks worden een of twee steden tot culturele hoofdstad van Europa gekozen. Met dit geld worden tentoonstellingen en evenementen gefinancierd die het culturele erfgoed van de stad en haar omgeving onder de aandacht brengen, evenals allerlei optredens, concerten en andere shows die spelers en artiesten uit alle delen van Europa bijeenbrengen. Uit ervaring blijkt dat het programma een langetermijneffect heeft op de ontwikkeling van cultuur en toerisme in de gekozen steden.
Het programma zou oorspronkelijk tot eind 2004 duren, maar omdat het zo'n succes is, is besloten om het met vijftien jaar te verlengen.

Bron: europa.eu/pol/cult/index_nl.htm

2018, Het lijkt nog erg ver weg, maar om de titel van Culturele Hoofdstad van Europa te krijgen moet er veel werk verzet worden. Alle steden die mee willen doen moeten een plan schrijven, het bidbook. Hierin moeten allerlei vragen beantwoord worden.

1. Hoe wil de kandidaat de deelname van de burgers bevorderen die in de stad en de omgeving wonen bevorderen en zowel en hun belangstelling wekken als net als die  van burgers uit het buitenland? Ook moet de kandidaat laten zien hoe de voorgestelde activiteiten duurzaam zijn en deel uitmaken van de culturele en sociale ontwikkeling van de stad op lange termijn.

2. Welke rol speelt de stad in de Europese cultuur? Wat zijn haar banden met en haar plaats in Europa? En welke bijdrage levert zij aan het eigentijdse Europese artistieke en culturele leven: Utrechts bod aan Europa.

Meer informatie is te vinden op de site van de Europese Commissie.
 

Voorgaande Culturele Hoofdsteden hebben bewezen dat de steden de investeringen ook ruimschoots terugverdienen. Direct door winst uit extra toeristisch bezoek, tickets en bijvoorbeeld een hogere horecaomzet. Maar ook minder meetbare zaken die belangrijk zijn voor een regio op de lange termijn, bijvoorbeeld naamsbekendheid en een gevoel van trots op de stad bij bewoners. Er wordt uitgebreid onderzoek gedaan naar het effect van evenementen als Culturele Hoofdstad. Liverpool 2008 heeft in samenwerking met de universiteit een uitgebreid impact onderzoek gedaan. En ook in Utrecht heeft samenwerking gezocht met de Universiteit Utrecht voor een dergelijk onderzoek.

In Jaargang 3 van MMNieuws Magazine schreven Van der Velden, Horsten en Meijer over de stedelijke transformaties die voorgaande culturele hoofdsteden als Rotterdam, Brugge en Lille met zich mee brachten. Het artikel is hier te downloaden.

Athene was in 1985 de eerste Culturele Hoofdstad van Europa. Inmiddels zijn er al meer dan 40 steden aan de beurt geweest. Van 1985 tot 2000 was er elk jaar 1 Culturele Hoofdstad. In het millennium jaar waren het er zelfs 9. Door de uitbreiding van de Europese Unie, werden na 2000 jaarlijks 2 landen aangewezen om een Culturele Hoofdstad te leveren. De laatste verandering in het programma is dat landen niet zelf een stad aanwijzen, maar dat er per land een competitie is waarna de beste kandidaat door een jury wordt gekozen.
 

Wie was er ooit Culturele Hoofdstad van Europa?
 

1985 Athene (Griekenland)
1986 Florence (Italië)
1987 Amsterdam (Nederland)
1988 Berlijn (Duitsland)
1989 Parijs (Frankrijk)
1990 Glasgow (Schotland)
1991 Dublin (Ierland)
1992 Madrid (Spanje)
1993 Antwerpen (België)
1994 Lissabon (Portugal)
1995 Luxemburg (Luxemburg)
1996 Kopenhagen (Denemarken)
1997 Thessaloniki (Griekenland)
1998 Stockholm (Zweden)
1999 Weimar (Duitsland)
2000 Brussel (België),  Avignon (Frankrijk), Bergen (België), Bologna  (Italië), Helsinki (Finland), Krakau (Polen), Praag (Tsjechië),  Reykjavik (IJsland) en Santiago de Compostela (Spanje)
2001 Rotterdam (Nederland) en Porto (Portugal)
2002 Brugge (België) en Salamanca (Spanje)
2003 Graz (Oostenrijk)
2004 Lille/Rijsel (Frankrijk) en Genua (Italië)
2005 Cork (Ierland)
2006 Patras (Griekenland)
2007 Luxemburg (Luxemburg) en Sibiu (Roemenië)
2008 Liverpool (Groot-Britannië) en Stavanger (Noorwegen)
2009 Linz (Oostenrijk) en Vilnius (Litouwen)
2010 Istanboel (Turkije), Pécs (Hongarije) en Essen (Duitsland)
2011 Turku (Finland)  en Tallinn (Estland)
 

Wie wordt nog Culturele Hoofdstad van Europa?
 

2012 Guimarães (Portugal) en Maribor (Slovenië)
2013 Marseille (Frankrijk) en Košice (Slowakije)
2014 Riga (Letland) en Umeå (Zweden)
2015 Mons/Bergen (België) en Pilsen (Tsjechië)
2016 Spanje en Polen
2017 Denemarken en Cyprus
2018 Nederland en Malta
2019 Italië en Bulgarije
2020 Roemenië, Servië en Ierland
2021 Griekenland, Kroatië en Zwitserland
2022 Verenigd Koninkrijk, Macedonië en Turkije
2023 Noorwegen, Litouwen en  Bosnië Herzegovina
2024 Duitsland, Oekraïne en Albanië
2025 Oostenrijk, IJsland en Montenegro
 

Utrecht Culturele Hoofdstad van Europa in 2018 is een gezamenlijke ambitie van gemeente en provincie Utrecht. Zij hebben er voor gekozen om Utrecht te profileren als stad en regio van kennis en cultuur. Het vieren van 300 jaar Vrede van Utrecht in 2013 en Utrecht Culturele Hoofdstad van Europa in 2018 zijn middelen om dit te bereiken. De Stichting Vrede van Utrecht werkt zowel aan het programma voor 2013 als aan de voorbereiding van de kandidatuur voor 2018.

Met de bouw van Leidsche Rijn groeit Utrecht in hoog tempo, maar die groei mag niet ten koste gaan van de leefbaarheid van de stad. Utrecht zal een aantal jaren stevig gaan investeren in de bereikbaarheid van de stad, de milieukwaliteit en de kenniseconomie.
Utrecht als Culturele Hoofdstad biedt de kans om de stad ook internationaal op de kaart zetten en wil daarvoor ook investeren in kunstenaars, kunstinstellingen, goede cultuuraccommodaties, architectonisch interessante gebouwen, prettige openbare ruimte, goede hotels, gevarieerde horeca, lokale en internationale netwerken en bekendheid over de grenzen. Deze inspanningen moeten ten goede komen aan alle bewonersgroepen van de stad.

Door te investeren in cultuur blijft Utrecht een aantrekkelijke locatie voor bedrijven en conferenties nu en in de toekomst. Er ontstaat extra werkgelegenheid en talenten worden vastgehouden. Er ontstaat een uniek netwerk door de intensieve samenwerking tijdens de kandidatuurstelling van alle in Utrecht relevante instellingen, waarbij ook het bedrijfsleven actief betrokken is.

Hoe kan het dan Culturele Hoofdstad worden? Daar zijn we ons van bewust, en we willen dit juist uitbuiten. Welke kunst en cultuur past in een stad die open en bloot ligt? Hoe kunnen we het gerafelde en rauwe imago juist gebruiken voor evenementen, die de Utrechters met elkaar verbinden? We zien het als een uitdaging om onze stad juist in te zetten, nu mensen dit gerafelde stadsbeeld met elkaar moeten ervaren/ moeten leven met een stad in wording. Er moet gebouwd worden in Utrecht, omdat de stad zo ontzettend groeit. In tegenstelling tot andere steden groeit Utrecht enorm. Utrecht is met een derde gegroeid sinds een aantal jaren! Het wordt een opgave om de stad leefbaar te houden, en dat kan als Culturele hoofdstad juist goed.
 

Gemeenteraad en Provinciale Staten onderschrijven de kandidatuur van Utrecht. Gemeente Utrecht en provincie Utrecht hebben voor de voorbereiding van het bidbook 2018 in totaal 1,2 miljoen euro uitgetrokken. Over de hoogte van de bijdrage aan het programmabudget na nominatie moet nog door beide overheden een besluit worden genomen. Onderzocht wordt wat een realistische omvang van kosten is. Een benchmark van eerdere culturele hoofdsteden wijst op een bandbreedte van 30 tot 80 miljoen euro. Zie ook vraag 5 over de effecten.